دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .
مقدمه :
قرآن کتاب آلهی ، کلام
خدا و بزرگترین اعجاز جاودانه آخرین پیام اور الهی محمد بن عبدالله (ص) و عصاره و چکیده همه کتب آسمانی است .
قرآن کتابی است که غبار کهنگی و فنا هرگز نمی تواند بر صفحات نورانی آن بنشیند ، و گذشت زمان نه تنها ان را فرسوده نمی کند ، بلکه روز به روز علوم و معارف پوشیده انرا هویداتر می گرداند .
هیچ آیین و مکتبی توان مقابله با حقایق استوار و ابدی قران را ندارد . دستوراتش جامع و تا قیام رستاخیز قابل اجراست .
قران یگانه کتابی است که می تواند خواسته های جوامع بشری را در همه ابعاد عبادی ، سیاسی ، اقتصادی ، قضایی ، تربیتی ، علمی ، اخلاقی و فرهنگی و هنری به بهترین شکل در آورده سازد ، و انسان را به سوی عالی ترین مراتب رشد و کمال انسانی رهنمون شود .
قران دژ مستحکم امت اسلامی است . از این رو دشمنان اسلام در طول تاریخ همواره کوشیده اند ، با انواع دسیسه های پنهان و اشکار امت اسلامی را از تعالیم حیات بخش قرآن دور نگه داشته و این کتاب انسان ساز را مهجور و از متن جامعه اسلامی خارج و یا منزوی نمایند . ولی علیرغم تلاش مستمر انان ، این کتاب مقدس و این ودیعه بزرگ الهی همواره سر منشاء تمامی تحولات و حرکتها و قیامها بوده ودرخشش ایات روشن ان ، چشم خفاشان زمان را کور کرده است . انقلاب اسلامی ما جوشیده و برگرفته از تعالیم مقدس قرآن است ، که توسط بزرگ پرچم دار حرکت قرآنی در عصر حاضر، حضرت امام خمینی (قدس سره ) در پهنه سرزمین ایران تحقق یافته و می رود تا پیامهای انسان ساز و رهایی بخش قران را به گوش تمامی جهانیان برساند .
شایسته است ، امت اسلامی ، مخصوصاٌ نسل جوان ، این آینده سازان و سنگرداران فرهنگ قرانی ، هرچه بیشتر با این کتاب مقدس و زمینه های درخشش و تابش پرتو نورانی آیات آن را بر قلوب خود فراهم اورند .
خداوند همه مارااز پیروان شایسته قرآن قرار دهد .
ان هذا القران یهدی للتی هی اقوم و یبشر المومنین الذین یعلمون الصالحات ان لهم اجراٌ کبیرا . « سوره بنی اسرائیل آیه 19»
قرآن مردم را به استوارترین راه ، رهبری و راهنمایی می کند . کتابی است ارجمند که باطل و گمراهی در آن را ندارد و از جانب خداوند عزیز بر پیامبر گرامی اسلام (ص) نازل شده است .
پیامبر اسلام به قران اهمیت بسیار می دادند و در تعلیم و به کار بستن دستورات آن سعی وافری داشتند . مشتاق بودند که این کلام نورانی در دلهای انسانی بنشیند . و خانه دل را از اغیار دور نماید و تجلی گاه جلوه های الهی گرداند .
ایشان می فرمودند: « قلبی که ظرف قرآن باشد از عذاب خدا به دور است». همچنین «چون فتنه ها همچون پاره های شب سیاه و تار شمارادر میان گرفت به قرآن روی آورید ».
با این که قرآن را خود به دیگران تعلیم می کردند باز دوست داشتند ایات قرآن را از دیگران بشنوند . «ابن مسعود» و به نقلی «عبیده» می گوید : آن حضرت روزی به من گفت : «برمن قرآن بخوان برای تو با آنکه قرآن برتو نازل شد ؟ فرمود : دوست دارم از دیگری بشنوم».
سوره نساء را آغاز کردم و همین که به آیه «فکیف اذا جئنا من کل امه بشهید و جئنابک علی هو لاء شهیدا» رسیدم سربلند کردم ، دیدم اشک از چشمان پیامبر جاری است .
پیامبر (ص) کسانی را که در قرائت و حفظ قرآن از دیگران جلوتر بودند، بسیار گرامی می داشت . روزی جمعی را به سفری فرستاد . از آنها پرسید : «چقدر قرآن می دانید »؟
یکی که از همه جوانتر بود گفت : «من فلان و فلان و سوره بقره را می دانم».
فرمودند: بروید . امیر شما این جوان است .
گفتند : «او از همه کم سال تر است ، فرمود : اوسوره بقره را می داند ».
دو چیز را بیشتر سفارش می کردند :«یکی قرآن و دیگری اهل بیت (ع) که معلمان و مفسران و آگاهان به قرآن هستند ».
خاضعانه از خداوند بزرگ مسئلت دارم ، مارادر جهت تاسی به رسول الله (ص) و ائمه طاهرین (ع) و شناخت و عمل به دستورات مقدس قرآن یاری و هدایت فرماید .
قرآن یگانه سند جاویدان الهی است ، که می تواند بشر سرگردان را به سرچشمه زلال فرهنگ الهی رهنمون گرداند . انس با قرآن ، مقدمات حرکت و هدایت ادمی را در صراط مستقیم ، دوری از رذائل و آلودگی ها ، شکوفا شدن استعداد های عالیه روحی و ملکوتی و رسیدن به مرحله کمال انسانی را آسان می سازد .
پس شایسته است که دقیقه ای را فرو نگذاریم و از این سرچشمه پاک و گوارای الهی دل و جان خویش را سیراب نماییم .
مراحل نزول قرآن :
قرآن کریم در سلسله طولی ، سه مرحله از نزول را طی کرد تا در اختیار مردم قرار گرفت :
1- نزول در لوح محفوظ (لوح محفوظ ظرف قرآن است ).
2- نزول در بیت العزه آسمان دنیا
3- نزول تدریجی آن بوسیله جبرائیل برپیامبر اسلام (ص).
معنی لغوی وحی :
وحی در اصل به معنی اشاره سریع است و به اعتبار سرعت گفته اند : «امر وحی» یعنی کار سریع .
وحی در قرآن به معانی گوناگونی آمده است ، از جمله :
1- الهام فطری به انسان : مانند الهام خداوند به مادر موسی
2- الهام غریزی به حیوان : از فبیل الهام خداوند به زنبور در ساختن لانه خود .
3- اشاره سریع و مرموز : چنانکه خداوند در مورد زکریای پیامبر(ع) می فرماید .
4- القاء امری به فرشتگان : تا آن را فوراٌ فرمان برند .
5- سخن گفتن خداوند با انبیاء .
گرد آوری و نگارش قرآن در زمان حیات پیامبر (ص) :
پیامبر اسلام (ص) – به منظور صیانت نصوص قرآنی – علاوه بر استمداد از نیروی حافظه خود و حافظه مردم دستور داد قرآن را بنویسند و انانکه دست اندر کار نگارش قرآن بودند ، به «کتاب وحی » نامبردار بوده اند .
شمار این نویسندگان وحی به چهل و سه و یا چهل و پنج نفر بالغ می گردد که در زمان پیامبر اسلام (ص) به کتابت وحی اشتغال داشته اند .
لازم به ذکر است که پنج نفر از کاتبان وحی که عبارت بودند از : علی بن ابیطالب و زید بن ثابت و عبدالله بن مسعود و معاذ بن جبل و ابی بن کعب بیشتر افتخار حضور پیامبر را داشته اند و حضرت علی (ع) سرپرست و ناظر آنان بوده است .
گرد آوران قرآن :
کسانی که به گرد آوران قرآن در زمان رسول اکرم (ص) اقدام کرده اند عبارتند از :
علی بن ابیطالب (ع)
معاذ بن جبل
زید بن ثابت
ابی بن کعب
ابوزید ثابت بن زید بن نعمان .
نوشت ابزاری که معمولاٌ در ابتدا آیات قرآن را برآن می نوشته اند :
1- آفتاب :
در آن زمان معمولاٌ چوبهایی می ساختند که تقریباٌ پهن و صاف باشد ، و آن را جهت سوار شدن بر پشت شتران می گذاشتند . این چوبها به جهت قسمت صاف و مناسبی که داشت ، گاهی جهت نوشتن مطالب گوناگون از جمله بعضی از آیات قرآن به کار رفته است که اینگونه چوبها را آفتاب می گفته اند .
2- اکتاف :
جمع «کتف» به معنای استخوان شانه است در ان ادوار نیز گاهی این استخوانها را به گونه ای قرار می دادند که پس از خشک شدن آماده برای نوشتن باشد .
3- حریر :نوعی پارچه بوده اسن که به جهت دوامی که داشته ، ایات قرآن را روی آن می نگاشتند .
4- رق : نوعی برگ سفید یا پوست نازک و لطیفی بوده که از آن جهت کتابت قرآن استفاده می کرده اند .
5- سجل : این کلمه به معنی عهد نامه و کتیبه است که قضات صورت دعاوی و احکام شرعیه را بر آن می نوشتند .
6- صحف : این هم یک نوع برگ نازک بوده که جهت نگاشتن و نویسندگی مفید بوده و روی آن کتابت می کرده اند .
7- عسب : این لغت به معنای چوب درخت خرماست ، که دارای برگهای پهن و مناسبی بوده است و جهت کتابت آیات و موارد دیگر از ان استفاده می کرده اند .
8- قرطاس: این واژه به معنای کاغذ است . در آن ایام لوحه هایی از کاغذ وجود داشته که در نگارش آیات خدا از آنها استفاده می کرده اند . این لغت در قرآن نیز آمده است .
9- قلم : این کلمه در چهار آیه از سور قرآن بیان گشته و از آنجا که وسیله مهمی در آموزش و آموختن علوم و شناساندن هستی و جهان آفرینش است ، خداوند تبارک و تعالی آن را با اهمیت شمرده و حتی به ان سوگند خورده است و سوره ای از سور قرآن را نیز به آن اختصاص داده است .
10- مداد: این لغت نیز بیانگر نوعی نوشت ابزار است به معنی مرکب که در قرآن نیز ذکر شده است .
رسم الخط قرآن :
طرز نگارش خطوط هر زبان را رسم الخط آن زبان می گویند .
رسم الخط قران مجید مطابق قواعد زبان عربی می باشد و در صدر اسلام ، آیات قرآن را با خط کوفی می نگاشتند و در سال (310) قمری ابو علی محمد بن علی بن حسین مقله اثنی عشری ( متوفی 328) خط نسخ را ابتکار نمود و به سبب آسانی و نیکویی رواج گرفت و جایگزین خط کوفی گردید .
علامت گذاری حروف قرآن :
به گفته بیشتر مورخین اولین کسی که تمام قرآن را اعراب و حرکت گذاری کرد، ابولاسود دولی بود . وی علم صرف و نحو را از حضرت علی (ع) آموخت .
ابو حنان توحیدی گوید : علی بن ابیطالب (ع) شنید که قاری قرآنی آیات را بر غیر وجه صحیح قرائت می کند . این مطلب حضرت را ناراحت ساخت . ابولاسود دولی را فرا خواند و به او پیشنهاد فرمود که قاعده و نمونه و مقیاسی برای مردم وضع کند ، البته جهات مختلف مطلب را برای او باز و روشن نمود و زمینه کار را برایش فراهم نمود و نمونه هایی از قواعد را برای او بیان داشت .
نقطه گذاری حروف قرآن :
مشهور است که اینکار نقطه گذاری و جدانمودن حروف متشابه (مانند ب-ت-ث-....) و تشخیص آن از یکدیگر در زمان عبدالملک بن مروان پنجمین خلیفه بنی امیه صورت گرفته است . لیکن به طوری که مورخین متذکر شده اند از نقطه نظر تشابه حروف محققاٌ نقطه گذاری قبل از اسلام نیز در میان اعراب معمول بوده و محتمل است به تدریج قسمت اعظم ان از بین رفته و فراموش گردیده و هنگام بعثت رسول اکرم (ص) یکسره متروک شده باشد .
چون خواندن قرآن ، بدون نقطه مشکل بود و سبب اشتباه در قرائت می گردید . در بیمه قرن اول هجری قمری در زمان عبدالملک بن مروان نقطه گذاری حروف قران به وسیله ابوالاسود دولی انجام گرفت . و به قولی این عمل توسط «نصربن عاصم لیئی بصری » و «یحیی بن یعمر عدوانی بصری قاضی خراسان »، که از شاگردان ابوالاسود دولی بودند انجام گرفت . سپس ابو حاتم سجستانی نحوی و قاری ایرانی (متوفی 248قمری) علامت تشدید ( ّ) را وضع و ابداع کرد .
سوره های مکی و مدنی :
دوران رسالت حضرت رسول (ص) به دو بخش تقسیم می شود :
1- دوره اول : سیزده سال است که در مکه مشغول تبلیغ بودند .
2- دوره دوم : ده سال است که به مکدینه هجرت فرموده و در آن مدت دین خود را تکمیل فرمودند .
آنچه از قرآن در دوره اول نازل شد ایات و سوره های مکی نامند . خواه در خود مکه نازل شده باشد یا نه ، و آیات و سوره هایی که در عرض ده سال بعد نازل گشته مدنی نام دارند ، خواه در خود مدینه نازل گردیده اند یا در جاهای دیگر . بیشتر قرآن در مکه در عرض سیزده سال مذکور نازل شده است .
تعدادسوره های مکی 86 و سوره های مدنی 28 می باشد . که جمعاٌ114 سوره قرآن را تشکیل می دهند .
خصوصیات آیات و سوره های مکی :
1- هر سوره ای که در آن سجده وجود دارد مکی است .
2- هر سوره ای که در ان لفظ «کلا» به کار رفته است مکی است .
3- هر سوره ای که در آن «یا ایهاالناس» آمده و«یا ایها الذین امنوا» در آن دیده نمی شود مکی است ، مگر سوره حج که در اواخر آن آمده است .
4- هر سوره ای که در آن قصص انبیاء و ملل گذشته امده است جز سوره بقره – مکی است .
5- هر سوره ای که در ان داستان آدم و ابلیس دیده می شود – جز سوره بقره – مکی است .
6- هر سوره ای که با حروف مقطعه از قبیل «الم »و «الرا» و امثال آن آغاز می شود- جز دو سوره زهروان = بقره . آل عمران – مکی هستند .
خصووصیات آیات و سوره های مدنی :
1- هر سوره ای که در آن فرمان جهاد و احکام دیده می شود مدنی است .
2- سوره هایی که در آن احکام ، حدود و فرائض و حقوق ، قوانین مدنی ، اجتماعی و سیاسی گزارش شده است و به طور مفصل در آنها آمده است ، مدنی است .
3- هر سوره ای که در آنها از منافقین یادشده است مدنی است . ولی از این قاعده – سوره عنکبوت که با وجود مکی بودن این سوره یازده آیه آغاز ان مدنی است و در عین حال در این سوره از منافقین یاد شده است – مستثنی می باشد .
4- مجادله با اهل کتاب و دعوت آنها به عدم تعصب و غلو در دینشان .
معنی لغوی قرآن :
قرآن در اصل مصدر است به معنی خواندن . چنانچه در بعضی از آیات معنای مصدری مراد است مثل «ان علینا جمعه و قرانه فاذا قراناه فاتبع قرانه»
سپس قرآن علم است (اسم خاص) برای کتاب حاضر که بر حضرت رسول (ص) نازل شده است به اعتبار آنکه خواندنی است . قران کتابی است خواندنی باید آن را خواند و در معانیش دقت و تدبر نمود . بعضی ها قرآن را در اصل به معنی جمع گرفته اند که اصل (قرء) به معنی جمع است در این صورت می توانند بگویند قران یعنی جامع حقایق و فرموده های الهی . و نیز گفته اند از آن جهت قران نامیده می شود که سوره ها را جمع نموده انها را به یکدیگر می پیوندد .
معنی لغوی آیه :
این کلمه دارای معانی گوناگونی است از جمله :
1- علامت و نشانه
2- جماعت
3- امر عجیب و شگفت آور
آیه قران به تناسب هر یک از معانی فوق ، آیه نامیده شده است . از آن جهت که : الف – هر آیه ای در قرآن ، نشانه صدق و راستی اورنده ان ، و علامت عجز و ناتوانی مخالفان و حاکی از انقطاع و جدایی آن از ما قبل و ما بعد آن است .
ب- آیه از جماعتی حروف و کلمات و یا جمله ها تشکیل شده است .
ج- هر آیه در همان حد کوتاه محدود خود ، از نظر لفظ و مدلول در حد اعجاز قرار دارد و عجیب و شگفت آور است .
و در تعریف آیه می توان گفت : آیه عبارت از بخشی از حروف و یا کلمات و یا جمله هایی است که از طریق نقل و روایت حدود آن مشخص شده است .
معنی لغوی سوره :
برای این کلمه معانی گوناگونی ذکر شده از جمله :
1- برخی ان را مخفف و تسهیل یافته «سوره» و مهموز می دانند که عبارت از باقی مانده اشامیدنی در ظرف می باشد و چون سوره قران قطعه و قسمتی از آنست بدین جهت سوره اش نامیدند .
2- سوره از سور به معنی حصار و پاره شهر است . وچون سوره قران پیرامون ایاتی را احاطه کرد ، و آنها را گرد هم به صورت واحدی در آورده و نیز همچون پاره شهر بلند مرتبت و رفیع است ان را سوره می نامند .
3- سوره از سوار است که معرب « دستواره = دستبند» می باشد و چون سوره قران مانند دستوراه ای آیاتی از قران را در بر گرفته است سوره نامیده شد .
4- مقام و منزلت رفیع .
5- سوره از تسور = تصاعد و ترکیب است و از کلمه تسوروا در آیه «اذ تسورا المحراب» همین معنی اراده شده است و چون سوره های قران برروی هم قرار گرفته اند لذا انها را سوره می نامند .
نامهای قرآن :
بعضی از دانشمندان بیش از 90 نام برای قران ذکر کرده اند .
سیوطی به نقل از کتاب «البرهان» زرکشی می نویسد : قاضی شیذله پنجاه و پنج نام برای قران یاد کرده است که عبارتند از :
کتاب ، مبین ، قران ، کریم ، نور، هدی، رحمه، فرقان ، شفاء، موعظه ، ذکر ، مبارک ، مرفوعه ، علی ، حکمه ، حکیم ، حبل، مطهره ، صراط، مستقیم ، قیم ، قول ، فصل ، نبأ ، احسن الحدیث، مثانی ، متشابه ، تنزیل، روح ، وحی ، عربی، بصائر، صحف، بیان ، علم ، حق، مکرمه ، هادی، عجب، تذکره ، عروه الوثقی ، صدق، عدل ، امر، منادی، بشری ، مجید، زیور ، بشیر، نذیر، عزیز، بلاغ، قصص، کلام ، مهیمن .
اولین و آخرین سوره قرآن :
سوره «العلق» اولین سوره ای است که در غار حرا (شش کیلومتری شمال شرقی مکه ) بر پیامبر (ص) نازل شده است .
و سوره «نصر » اخرین سوره ای است که در سال یازدهم هجری در شصت و سومین سال میلاد پیامبر اکرم (ص) در حجه الوداع نازل شده است .
اولین و آخرین آیه قرآن :
اولین آیه نازل شده آیه اول سوره علق می باشد .
آخرین آیه نازل شده آیه 281 سوره بقره می باشد .
اولین کلمه قرآن که نازل شده است :
اولین کلمه ای که نازل شده است «اقراء» می باشد به معنی بخوان .
اولین و آخرین حرف قران :
(ب) اولین حرف قران است (بسم الله ....) و( سین ) آخرین حرف قران در کلمه (الناس) قراردارد .
کلمه وسط قران :
(ولیتلطف) کلمه وسط قران است و حرف (تا) در آن حرف وسط قران به حساب می آید . این کلمه در سوره کهف یعنی سوره هجدهم قران قراردارد و از جهت شمارش ، قران را نصف می کند . یعنی حرف (تا) که بعداز (یاء) واقع شده نصفه قران است .
طولانی ترین و کوتاهترین سوره قران :
سوره بقره با 286 آیه و 1621 کلمه و 25500 حرف ، طولانی ترین سوره قران می باشد . وسوره کوثر با سه ایه ، و 10 کلمه و 43 حرف ، کوتاهترین سوره قران است .
طولانی ترین و کوتاهترین آیات قران :
کوتاهترین آیه قران «مدهامتان» است که یک کلمه می باشد و در سوره الرحمن قراردارد . البته بعضی «یس» را کوتاهترین آیه قران دانسته اند .
و بلندترین ایه قران ایه 282 از سوره بقره است که بیش از 30 جمله دارد و اینگونه اغاز می شود : «یا ایها الذین امنوا اذاتداینتم .... ».
سوره هایی که بیش از یک نام دارند :
ردیف : نام سوره : نامهای دیگر
1- العلق اقراء
2- القلم ن (نون)
3- الحمد الفاتحه
السبع المثانی
ام القران
فاتحه الکتاب
الشفا ء ، ام الکتاب
الشافیه ، فاتحه القران
الوافیه ، الکافیه
الاساس ، الصلاه
الکنز
4- لهب ابی لهب ، المسد
تبت
5- التکویر کورت
6- الم نشرح الانشراح ، شرح
7- الماعون ارایت ، الدین
8- الکافرون جحد
9- الفیل الم ترکیف
10- الاخلاص التوحید ، الصمد
نسبه الرب
11- عبس السفره اعمی
12- القدر انا انزلنا
13- الشمس الناقه ، صالح
14- قریش لایلاف
15- الهمزه لمزه
16- المرسلات العرف
17- ق الباسقات
18- القمر اقتربت الساعه
19- الاعراف المص
20- الفاطر الملائکه
21- اسراء بنی اسرائیل
22- یوسف احسن القصص
23- الزمر الغرف
24- ا لمومن الغافر ، الطول
25- فصلت حم السجده ، المضابیح
26- الشوری حمعسق
27- الجاثیه الشریعه
28- النحل النعم
29- السجده المضاجع ، سجده
لقمان ، جزر ، الم
تنزیل
30- الملک المنجیه ، الرافعیه
تبارک
31- المعارج سأل سائل
32- النباء عم ، التساول
المعصرات
33- الانفطار انفطرت
34- المطففین التطفیف
35- البقره قسطاط القران
36- الممتحنه الامتحان ، الموده
37- الزلزال الزلزله
38- محمد (ص) القتال
39- الدهر الانسان ، هل اتی
الابرار
40- الطلاق النساء القصری
41- البینه البریه ، ام یکن
القیامه
42- المجادله الظهار
43- التحریم یا ایها النبی
44- الصف الحواریین ، عیسی
45- المائده العقود ، المنقذه
46- التوبه الفا ضحه ، المنقره
البحوث ، برأه
الحافره
47- النصر التودیع .
اسامی بخشهای مختلف سور قران :
گاهی چند سوره در قران دارای یک نام می باشند که در زمینه انها ، روایاتی وجود دارد . بر اساس حدیثی که از طریق شیعه و اهل سنت نقل شده است قران کریم به چهار بخش تقسیم شده است . که هر یک از آنها دارای نام خاصب می باشد . رسول خدا (ص) فرمود : خداوند به جای توراه (سبع طوال) و به جای زبور (مئین) و به جای انجیل (مثانی) را به من مرحمت فرمود و با (مفصل ) امتیاز و برتری یافتم .
از این حدیث چنین استفاده می شود که هر چند سوره ای از قران دارای نامهای خاص فوق الذکر است که انها را در زیر توضیح می دهیم .
سبع طوال :
نام هفت سوره طولانی قران است که به ترتیب عبارتند از : سوره های بقره ، ال عمران ، نساء ، مائده ، انعام ، اعراف ، انفال و توبه .
مئین (مائن) :
نام سوره هایی است که با فاصله چند سوره به دنبال (سبع طوال) که در قران امده ، و هر یک از انها شامل 100 آیه یا کمتر و یا کمی بیشتر است . هفت سوره قران حائز چنین شرایطی هستند که به ترتیب عبارتند از : بنی اسرائیل ، کهف ، مریم ، طه ، انبیاء ، حج و مومنون .
مثانی :
سوره هایی که پس از مئین قرار گرفته اند زیرا این سور بعد از مئین ، و در مرتبه دوم و پس از سبع طوال قرار دارند وچون مئین به منزله مبادی است از آن جهت سوره هایی که پس از مئین قرار گرفته اند به مثانی نامبرده شدند .
مفصل :
مفصل عبارت است از همه سور کوتاه قران است که پس از مثانی قراردارند و علت نامگذاری انها به این مفصل این است که به علت کوتاهی سور بسمله های زیادی میان آیات آنها فاصله و جدایی انداخته است .
بعضی علوم قرانی :
علم تفسیر:
برای تفسیر معانی گوناگونی وجود دارد و از جمله امام فخر رازی چنین تعریف نم.ده است:«تفسیر علمی است که در آن بحث می شود از الفاظ کلام پروردگار از جهت دلالت آنها بر مراد و مقصود خداوند».
به عبارت دیگر تفسر دانشی است که در میان معانی آیات قرآن و اسباب نزول و محکم و متشابه و ناسخ و دیگر شؤون آن گفتگو می کند.
علم قرائت:
قرائت قرآن عبارت است از: ادای کلمات به گونه ای که بر پیامبر اسلام نازل گردیده است و فلسفه آن نگهداری و حفظ الفاظ قرآنی از تحریف و تبدیل می باشد و یا به عبارت دیگر علم قرائت عبارت است از طریقه خواندن قرآن مجید مطابق قرائت قرائی که سند قرائت آنان به حضرت محمد(ص) منتهی می شود و غرض و فایده آن نیکو خواندن قرآن کریم است.
علم تجوید:
علم تجوید زائیده علم قرائت بوده و عبارت است از: قواعدی که از قرائات سبعه استنباط و تدوین گردیده و از مخارج و صفات حروف و سایر دستورهای تلاوت قرآن مجید بحث می کند نخستین کسی که این علم را به ریشه تحریر درآورده (ابومزاحم موسی بن عبیدالله) است که در قرن چهارم می زیسته است
.
علم اسباب نزول:
دانشی است که عهده دار بیان و توضیح حوادث تاریخی و جریانهایی است که نزول آیات قرآنی را ایجاب کرده است.
علم آیات الاحکام:
احکام شرعی دارای منابعی است از جمله این منابع قرآن کریم است که در قالب تقریباً پانصد آیه به بیان احکام شرعی از قبیل امر و نهی و مباحث حقوقی پرداخته است. بررسی این آیات از جهات گوناگون در جهت کشف مقصود و منظور شارع مقدس علم آیات احکام را به وجود آورده است.
تأویل قرآن:
تأویل در لغت به معنی بازگردان و رجوع است و در قرآن مجید عبارت است از: ارجاع و رجوع دادن آیات متشابه به یکی از معانی که احتمال می رود و به عبارت دیگر تأویل معلوم کردن باطن آیه است. البته بعضی تفاوت چندانی از جهت معنی بین تفسیر و تأویل قائل نیستند.
فصل دوم
محتوای سوره های قران :
هر یک از سور قران حاوی مطالب و موضوعات متنوعی است که بعضی از آنها به این ترتیب می باشد:
1- محتوای سوره حمد:
این سوره به دو بخش تقسیم می شود: بخشی از حمد و ثنای خدا سخن می گوید و بخشی از نیازهای بنده.
2- محتوای سوره بقره:
بحثهایی پیرامون توحید و خداشناسی ، معاد و زندگی پس از مرگ، اعجاز قران، بحثهایی درباره یهود و منافقان تاریخ پیامبران مخصوصاً حضرت ابراهیم(ع) و حضرت موسی(ع) بحثهایی در زمینه احکام مختلف اسلامی از قبیل (نماز، روزه، جهاد، حج، تغییر قبله، ازدواج و طلاق، تجارت، دین، ریا، انفاق، قصاص، تحریم قسمتی از گوشتهای حرام، قمار، شراب و بخشی از احکام وصیت).
3- محتوای سوره آل عمران:
بحثهایی در زمینه ایمان و اسلام و استقامت در راه حمایت و گسترش اسلام، مبارزه با یهود و مسیحیت و مشرکان و پاره ای درسهای تربیتی و نفی عقاید باطل.
4- محتوای سوره نساء:
دعوت به ایمان و عدالت ذکر سرگذشت پیشینیان قانون ارث، قوانین مربوط به ازدواج، قوانین کلی برای حفظ اموال عمومی ، کنترل و نگهداری و بهسازی محیط خانواده ، حقوق وظایف افراد جامعه در برابر یکدیگر معرفی دشمنان لزوم اطاعت از رهبری تشویق مسلمانان به مبارزه و اهمیت هجرت.
5- محتوای سوره مائده:
معرفی عقائد و معارف اسلامی مساله رهبری پس از پیامبر اسلام (ص) مساله به تثلیت در مسیحیت وفای به عهد، عدالت اجتماعی، شهادت به عدل، تحریم قتل نفس با ذکر داستان فرزندان آدم (ع) هابیل و قابیل، معرفی غذاهای حلال و حرام و قسمتی از احکام وضو و تیمم.
6- محتوای سوره انعام:
مبارزه با شرک و بت پرستی، دعوت به اصول سه گانه توحید- نبوت- معاد و ذکر اعمال و کردار و بدعتهای مشرکان.
7-محتوای سوره اعراف:
ذکر مساله مبداو معاد، داستان آفرینش آدم، ذکر سرگذشت اقوام نوح و لوط و شعیب(ع) و سرگذشت بنی اسراییل و مبارزه حضرت موسی(ع) با فرعون.
8- محتوای سوره انفال:
ذکر مسایل مالی و اقتصادی اسلام از جمله: انفال و غنائم، بیان صفات و امتیازات مومنان واقعی، داستان جنگ بدر، ذکر احکام جهاد، ذکر جریان شب تاریخی هجرت پیامبر(ع) از مکه به مدینه وضع مشرکان و خرافات آنها قبل از اسلام، بیان حکم خمس، بیان برتری معنوی مسلمانان بر کفار، حکم اسیران جنگی، پیام مبارزه با منافات و راه شناخت آنان.
9- محتوای سوره توبه:
قطع رابطه با مشرکان، بیان سرنوشت منافقان و نشانه های آنان، ذکر انحراف اهل کتاب از حقیقت توحید ، بحثهای مربوط به جهاد، ستایش مجاهدان راه خدا، اشاره به زکات، بیان پرهیز از تراکم ثروت، لزوم تحصیل علم، ذکر داستان هجرت پیامبر(ع)، بیان مساله ماههای حرام، موضوع گرفتن جزیه از اقلیت های مذهبی.
10- محتوای سوره یونس:
تکیه بر مساله مبدا و معاد، مساله وحی و مقام پیامبر(ع) بیان نشانه های عظمت خداوند، ذکر زندگی پیامبران از جمله: نوح(ع)، موسی و یونس(ع)، بیان لجاجت و سرسختی بت پرستان در برابر حق.
11-محتوای سوره هود:
ذکر سرگذشت پیامبران مخصوصاً حضرت نوح، مبارزه با شرک و بت پرستی ذکر مساله معاد، دستور استقامت کردن به مؤمنان، ذکر سرگذشت هود و صالح و ابراهیم و لوط و حضرت موسی(ع) و مبارزات آنان.
12-محتوای سوره یوسف:
تمام آیات سوره جز چند آیه آخر در مورد سرگذشت جالب و شیرین و عبرت انگیز حضرت یوسف (ع) است.
13- محتوای سوره رعد:
بیان حقانیت و عظیمت قران، ذکر اسرار آفرینش آسمانها و بیان معاد، اشاره به تسبیح کردن رعد، ذکر سجده آسمانیان و زمینی ها در برابر عظمت خدا، بیان مثالهای زیبا برای شناخت حق و باطل ، ذکر وفای به عهد و صله رحم و صبر و استقامت و انفاق کردن در پنهان و آشکار و بیان سرگذشت اقوام یاغی و سرکش و تهدید کفار.
14-محتوای سوره ابراهیم :
بیان داستان قهرمان توحید حضرت ابراهیم (ع)، ذکر تاریخ انبیای گذشته مانند: حضرت نوح و موسی(ع) و قوم عاد و ثمود و بیان مساله مبداو معاد.
15- محتوای سوره حجر:
سفارش به مطالع در اسرار آفرینش، بیان مساله معاد و کیفر بدکاران ، ذکر اهمیت قران، بیان داستان آدم کشی ابلیس، اشاره به سرگذشت اقوامی چون قوم لوط و صالح و شعیب.
16- محتوای سوره نحل:
بیان پاره ای از نعمت های خداوند از قبیل باران و نور آفتاب، انواع گیاهان و میوه ها و مواد غذایی و حیواناتی که خدمتگزار انسانها هستند. اشاره پر معنی و کوتاه به زنبور عسل، ذکر دلایل توحید ، بیان معاد و تهدید مشرکان، دستور به عدل و احسان و هجرت و جهاد و نهی از فحشاء و ظلم و ستم و پیمان شکنی ، ذکر کوتاهی از حضرت ابراهیم.
17- محتوای سوره اسراء:
بیان دلایل نبوت، ذکر داستان معراج پیامبر(ع) بیان تاریخ پر ماجرای بنی اسرائیل ذکر مساله وجود حساب و کتاب در زندگی این جهان، حق شناسی بخصوص در رابطه با پدر و مادر، تحریم اسراف و تبذیر کردن و همچنین بخل و فرزندکشی (در جاهلیت بوده است) و زنا و خوردن مال یتیم و کم فروشی و تکبر و خونریزی، بیان تاثیر قران در درمان هر گونه بیماری اخلاقی و اجتماعی ، ذکر معجزه بودن قران.
18- محتوای سوره کهف:
ذکر داستان اصحاب کهف، ذکر داستان ملاقات حضر موسی و خضر (هر چند نام خضر در این سوره نیامده است) و بیان درسی عمیق و زیبا دراین باره، بیان ماجرای ذوالقرنین و یأجوج و مأجوج.
19-محتوای سوره مریم:
بیان سرگذشت حضرت زکریا و حضرت مریم و عیسی (ع) و ابراهیم قهرمان توحید و فرزندش اسماعیل و ادریس و پاره ای دیگر از پیامبران بزرگ الهی، بیان مباحثی از قیامت، نفی فرزند داشتن خداوند و بیان مساله شفاعت.
20 – محتوای سوره طه:
اشاره به عظمت قران و بیان صفات جلال و جمال خداوند، ذکر داستان حضرت موسی و گوساله پرستی بنی اسراییل اشاره به مساله معاد و بیان سرگذشت آدم(ع) و حوا در بهشت و هبوط آنان.
21 – محتوای سوره انبیاء:
اشاره به فرازهایی از حالات 16 تن از پیامبران بزرگ الهی که عبارتند از: حضرت موسی، هارون، ابراهین، لوط، اسحاق، یعقوب، نوح، داود، سلیمان، ایوب، اسماعیل، ادریس، ذوالکفل، ذالنون، (یونس)، زکریاو یحیی ، همچنین اشاره به توحید و پیروزی حق علیه باطل.
22- محتوای سوره حج:
ذکر آیاتی در مورد معاد و بیان دلایل آن، بررسی سرگذشت عبرت انگیز گذشتگان از جمله قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهیم و لوط، قوم شعیب و قوم موسی. بیان مباحثی در مورد مساله حج و سلیقه تاریخی آن از زمان حضرت ابراهیم و بیان مساله قربانی کردن در حج و طواف ...، تشویق به نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر و بیان توکل کردن به خداوند.
23- محتوای سوره مؤمنون:
بیان اوصاف مومنان بیان خداشناسی همراه با آوردن نشانه های مختلفی از نظام شگرف آفرینش انسان و حیوانات و گیاهان، بیان سرگذشت پیامبرانی چون: نوح، هود، موسی و عیسی (ع)، بحث هایی درباره معاد .
24- محتوای سوره نور:
این سوره را می توان سوره پاکدامنی و عفت و مبارزه با آلودگیهای جنسی دانست. چرا که قسمت عمده دستوراتش بر محور پاکسازی اجتماع از طرق مختلف از آلودگیهای جنسی دور می زند .
25- محتوای سوره فرقان:
ذکر دلایل توحید و اشاره به منطق ضعیف مشرکان ذکر نشانه های عظمت خداوند مانند: روشنایی آفتاب، ظلمت و تاریکی شب، باد و باران، زنده شدن زمین، آفرینش آسمانها و زمین و خورشید و ماه و سیر منظم آنها، بیان صفات مومنان راستین.
26- محتوای سوره شعرا:
بیان عظمت قران، فرازهایی از سرگذشت هفت پیامبر بزرگ الهی که عبارتنداز: ابراهیم ، نوح، هود، صالح، لوط ، شعیب و حضرت موسی(ع) و مباحثی پیرامون شعرا.
27- محتوای سوره نمل:
اشاره به معاد، ذکر سرگذشت پنج پیامبر بزرگ الهی، بیان داستان حضرت سلیمان و ملکه سباء و سخن گفتن پرندگانی چون هدهد و حشراتی چون مورچه با آن حضرت .
28- محتوای سوره قصص:
ذکر تاریخچه بنی اسرائیل، بیان داستان قارون آن مرد ثروتمند و مستکبر که سرگذشتی چون فرعون داشت و با این تفاوت که قارون در خاک فرو رفت فرعون در آب غرق شد.
29- محتوای سوره عنکبوت:
بیان مساله امتحان شدن انسانها، ذکر وضع منافقان، ذکر گوشه هایی از مبارزات پیامبران بزرگ الهی چون: نوح ، ابراهیم، لوط، شعیب و بیان مساله توحید و ضعف و ناتوانی معبودهای ساختگی.
30- محتوای سوره روم:
پیشگویی پیروزی رومیان بر ایرانیان در جنگی که در آینده درگیر می شد، یان گوشه ای از طرز فکر و حالات افراد بی ایمان اشاره به مساله مالکیت و حق ذی القربی و نکوهش ربا خواری.
31- محتوای سوره لقمان :
اشاره به عظمت قران، ذکر قسمتی از سخنان حکمت آمیز لقمان به فرزندش بیان دلایل توحید و اشاره کوتاهی به مساله معاد و بیان علم غیب خداوند.
32- محتوای سوره سجده :
بیان عظمت قران ذکر آفرینش انسان از خاک و آب و روح الهی ، ذکر معاد و انذار و بشارت ، اشاره کوتاهی به تاریخ بنی اسرائیل.
33- محتوای سوره احزاب:
اشاره به پاره ای از خرافات دوران جاهلیت( قبل از اسلام) مانند مساله ظهار ( یک شیوه طلاق در جاهلیت بوده است ) اشاره به جنگ احزاب ، اشاره به همسران که باید در همه امور الگو باشند، اشاره به داستان زید پسر خوانده پیامبر اسلام (ع) و ذکر مساله حجاب.
34- محتوای سوره سباء:
بیان مساله توحید و نبوت و معاد ، ذکر نعمت های الهی ، بیان سرنوشت شکر گزاران و کافران، دعوت انسانها به تفکر و اندیشه و عمل صالح.
35- محتوای سوره فاطر:
بیان عظمت خداوند و مساله توحید، اشاره به مساله رهبری انبیا و مبارزه آنان با کافران ، بیان اندرز و مواعظ الهی در زمینه های مختلف .
36- محتوای سوره یس:
بیان رسالت پیامبر (ع) و قران مجید و هدف نزول آن، اشاره به رسالت بعضی از پیامبران الهی ، ذکر مباحثی درباره توحید، معاد ، و پایان جهان و بهشت و دوزخ .
37-محتوای سوره صافات :
بحثی پیرامون گروههایی از ملائکه، بیان عاقبت کافر، ذکر قسمتی از تاریخ انبیای بزرگ الهی مانند: نوح، ابراهیم ، اسحاق ، موسی و هارون، الیاس، لوط و یونس و بیان یکی از انواع شرک که عبارت باشد از اعتقاد به خویشاوندی خداوند با جن یا فرشتگان بیان پیروزی لشکر حق بر کفر و نفاق.
38- محتوای سوره ص:
ذکر مساله نبوت پیامبر ، اشاره به گوشه هایی از تاریخ پیامبران مخصوصاً : داود ، سلیمان ، ایوب بیان سرنوشت کفار، بیان آفرینش انسان و مقام والای او و سجده کردن فرشتگان برای آدم.
39- محتوای سوره زمر:
بیان توحید و معاد بیان پاداش و عذاب در قیامت، بیان اهمیت قران مجید، اشاره کوتاه به سرگذشت اقوام گذشته و ذکر مساله توبه.
40- محتوای سوره مؤمن:
طرح داستان حضرت موسی (ع) و فرعون، اشاره به مؤمن آل فرعون، دعوت پیامبر به صبر و شکیبایی و اشاره به قیامت و توحید.
41- محتوای سوره فصلت:
توجه دادن به قران اشاره به آفرینش آسمان و زمین و مراحل پیدایش کره زمین و کوهها و گیاهان و حیوانات ، اشاره به سرگذشت اقوام مغرور و سرکش گذشته از جمله قوم عاد و ثمود و اشاره کوتاهی به داستان حضرت موسی(ع).
42-محتوای سوره شوری:
اشاره به وحی و ارتباط پیامبران با خداوند بیان یک سلسله مباحث اخلاقی مانند: استقامت، توبه ، عفو و گذشت، فرونشاندند آتش خشم، دوری کردن از لجاجت و دنیا پرستی و جزع و فزع به هنگام بروز مشکلات .
43- محتوای سوره زخرف:
اشاره به اهمیت قران و نبوت پیامبر، مبارزه با تقلیدی کورکورانه، اشاره به ارزش های باطلی که حاکم بر افراد بی ایمان است بیان اندرزهای سودمند و موثر.
44- محتوای سوره دخان:
بیان عظمت قران و اینکه در شب قدر نازل شده است اشاره به سرگذشت حضرت موسی و قوم بنی اسرائیل در مقابل فرعون، اشاره به هدف آفرینش و بیهوده نبودن خلقت آسمان و زمین.
45- محتوای سوره جاثیه:
بیان عظمت قران ذکر پاره ای از ادعاهای طبیعی مسلکان و پاسخ قاطع به آنها، اشاره کوتاهی به سرنوشت بعضی اقوام گذشته چون بنی اسرائیل دعوت به عفو و گذشت در عین قاطعیت و عدم انحراف از حق، اشاره به حوادث تکان دهنده قیامت، مخصوصاً مساله نامه اعمال که تمامی کارهای انسان را بی کم وکاست دربر می گیرد.
46- محتوای سوره احقاف:
ذکر عظمت قران اشاراه به داستان قوم عاد که ساکن سرزمین احقاف بودند اشاره به عمودیت دعوت پیامبر اسلام تا آنجا که غیر از انسان ها طایفه جن را نیز شامل می شود.
47- محتوای سوره محمد(ص):
بیان مساله ایمان و کفر و مقایسه حال مؤمنان و کافران، بیان مساله جهاد، شرح حال منافقان، بررسی سرنوشت اقوام گذشته، بیان آزمایش الهی به تناسب مساله جنگ، ذکر مساله انفاق که آن نیز نوعی جهاد است و نقطه مقابل آن بخل.
48- محتوای سوره فتح:
اشاره به پیروزی اسلام و تاکید بر تحقق خواب پیامبر مبنی بر وارد شدن به مکه و انجام مناسک عمره اشاره به حوادث صلح حدیبیه و مساله بیعت رضوان اشاره به مقام پیامبر و هدف والای ایشان ، معرفی کسانی که از شرکت در جهاد معاف هستند ، اشاره به ویژگی های پیروان پیامبر و صفات مخصوص آنها.
49- محتوای سوره حجرات:
بیان آداب برخورد با پیامبر بزرگ اسلام ، اشاره به یک سلسله اصول اخلاق اجتماعی اسلام، بیان دستوراتی در زمینه چگونگی حل و فصل اختلافات داخلی که احیاناً در میان مسلمانان روی می دهد اشاره به اینکه ایمان تنها به گفتار نیست.
50- محتوای سوره ق:
تقریبا تمام آیات این سوره بر محور معاد دور میزند و مباحثی چون ثبت اعمال و اقوال، مرگ و انتقال از این جهان به جهان دیگر، حوادث قیامت و استدلال برمساله معاد را مطرح می نماید. البته در این میان به اقوام طغیانگر گذشته چون فرعون و قوم عاد و قوم لوط و قوم شعیب و تبع اشاره می کند.
51- محتوای سوره الذاریات:
بیان مساله معاد، اشاره به توحید، ذکر داستان فرشتگانی میهمان حضرت ابراهیم شدند، اشاره به داستان حضرت موسی و قوم عاد و ثمود و قوم نوح.
52- محتوای سوره طور :
اشاره به نعمت ها و مواهب الهی برای مومنان در قیامت، اشاره به نبوت پیامبر ، بیان مساله توحید و معاد ، ذکر عذابهای الهی برای کافران.
53- محتوای سوره النجم :
اشاره به تماس مستقیم پیامبر با پیک وحی ، اشاره به معراج پیامبر، بیان خرافات مشرکان در مورد بتها، بازگذاشتن راه توبه، ذکر اقوام گذشته مانند: قوم عاد و ثمود و نوح و لوط.
54- محتوای سوره قمر:
بیان نزدیکی قیامت و موضوع شق القمر اشاره به قوم سرکش نوح و مساله طوفان، ذکر داستان قوم عاد و ثمود و مخالفانشان با حضرت صالح و مساله ناقه(شتر) اشاره به قوم لوط و سخنی کوتاه در مورد مومن آل فرعون.
55- محتوای سوره الرحمن:
اشاره به نعمت های خداوند ، اشاره به چگونگی خلقت جن و انسان ، بیان نشانهای خداوند در زمین وآسمان ، ذکر نعمتهای ابدی جهان آخرت و عذابهای دردناک مشرکان و کافران.
56- محتوای سوره واقعه:
بیان نشانه های ظهور قیامت و گروه بندی انسانها ذکر مقامات مقربین و اصحاب یمین و انواع مواهب الهی برای انها ذکر اصحاب شمال و مجازاتهای دردناک آنها در دوزخ بیان حالت احتضار و انتقال از این جهان.
57- محتوای سوره حدید:
بیان توحید وصفات خداوند که حدود 27 صفت از صفات الهی در آن امده است . اشاره به عظمت قران ذکر انفاق در راه خدا اشاره به عدالت اجتماعی که از اهداف مهم انبیا است مذمت و نکوهش رهبانیت و انزوای اجتماعی .
58- محتولی سوره مجادله:
اشاره به حکم ظهار بیان دستورهایی درآداب مجالست از جمله منع کردن از نجوی (در گوشی حرف زدن) بحث در مورد منافقان و دعوت به حزب الله.
59- محتوای سوره حشر:
اشاره به تسبیح کردن عمومی موجودات در برابر خداوند اشاره به ماجرای درگیری مسلمانان با یهودیان پیمان شکن مدینه و اشاره به منافقان مدینه و بیان جمال و جلال خدا و اسما حسنی .
60- محتوای سوره ممتحنه:
بیان مساله (حب فی الله) و (بغض فی الله) و نهی از طرح دوستی با مشرکان و اشاره به زنان مهاجر و آزمایش و امتحان آنها.
61- محتوای سوره صف:
دعوت به هماهنگی گفتار و کردار و پرهیز از سخن گفتن بدون علل کردن ، دعوت به جهاد، اشاره به پیمان شکنی بنی اسرائیل و بشارت عیسی به آمدن پیامبر ، تضمین پیروزی اسلام بر همه ادیان، اشاره به زندگی حواریین حضرت عیسی.
62 محتوای سوره جمعه:
بیان توحید و هدف بعثت پیامبر ، ذکر مساله معاد، اشاره به برنامه سازنده نماز جمعه و بعضی خصوصیات این عبادت بزرگ، اشاره به تسبیح عمومی موجودات ، دستور موکد برای انجام نماز جمعه و تعطیل کسب و کار برای شرکت در آن .
63- محتوای سوره منافقین:
محور اصلی این سوره منافقان است که شامل مشانه های آنان، بر حذر داشتن مومنان از توطئه های آنان می باشد و همچنین توصیه به انفاق در راه خدا و غافل نشدن از ذکر او.
64- محتوای سوره تغابن:
بیان توحید و صفات وافعال خداوند، اشاره به اینکه روز قیامت روز مغبون شدن گروهی و برنده شدن گروه دیگر است دستور به اطاعت از خدا و پیامبر و دعوت به انفاق کردن.
65- محتوای سوره طلاق:
بیان احکام مربوط به طلاق و اشاره هایی به مبدا و معاد و نبوت پیامبر و بشارت و انذار.
66- محتوای سوره تحریم:
اشاره به موضوع مربوط به پیامبر با بعضی از همسرانش ، دستور به مراقبت در امر تعلیم و تربیت خانواده و اشاره به توبه و جهاد، اشاره به دو تن از زنان صالح یعنی حضرت مریم و همسر فرعون و دو نفر از زنان ناصالح مانند همسر نوح و لوط.
67- محتوای سوره ملک:
اشاره به صفات خدا و نظام شگفت خلقت، خصوصاً آفرینش آسمانها و ستارگان و زمین و پرندگان و آبهای جاری و آفرینش گوش و چشم .
68- محتوای سوره قلم:
ذکر قسمتی از صفات پیامبر مخصوصا اخلاق بر جسته ایشان و بیان قسمتی از صفات زشت دشمنان و بیان عظمت قران و اشاره به قیامت.
69- محتوای سوره الحاقه:
بیان مساله مربوط به قیامت که سه نام از نامهای قیامت یعنی «حاقه، قارعه، واقعه» را در این سوره ذکر فرمود است . اشاره به سرنوشت اقوام گذشته مخصوصا عاد، ثمود ، فرعون، اشاره به عظمت قران و پیامبر.
70- محتوای سوره معارج:
بیان خصوصیات قیامت ذکر پاره ای از صفات انسانهای خوب و بد، به عذاب شدن یکی از منکران پیامبر.
71- محتوای سوره نوح:
این سوره سرگذشت حضرت نوح را بیان می کند.
72- محتوای سوره جن:
مباحث این سوره عمدتا درباره موجود ناپیدایی بنام جن می باشد که به ایمان آوردن آنها به پیامبر و خضوع آنها در برابر قران و اعتقادشان به معاد و اینکه دارای گروهی مومن و گروهی کافر هستند اشاره شده است.
73-محتوای سوره مزمل:
دعوت پیامبر به قیام شبانه روزی برای عبادت و تلاوت قران و اشاره به معاد، اشاره به حضرت موسی، دعوت به نماز و زکات و انفاق در راه خدا.
74- محتوای سوره مدثر:
دعوت پیامبر به قیام و ابلاغ آشکار پیام الهی و صبر و استقامت تاکید بر امر قیامت ازطریق سوگندهای مکرر و اشاره به ارتباط سرنوشت هر انسانی با اعمال او.
75- محتوای سوره قیامت:
مباحث این سوره بر محور قیامت و معاد دور میزند از جمله بیان حوادث عجیب و هوا انگیز که در پایان این جهان و آغاز قیامت روی می دهد و لحظات پر اضطراب مرگ و انتقال از این جهان به جهان دیگر.
76- محتوای سوره انسان:
اشاره به آفرینش انسان اشاره به همین قران بیان حاکمیت مشیت و خواست الهی در عین مختار بودن انسان.
77- محتوای سوره مرسلات:
بیشترین مطلبی که در این سوره طرح شده است مسائل مربوط به قیامت است.
78- محتوای سوره نباء:
طرح حادثه بزرگ قیامت در قالب سوال اشاره به قدرت خدا در آسمان و زمین و اشاره به نعمت های الهی برای نیکوکاران و عذابهای دردناک برای طغیانگران و کافران.
79- محتوای سوره النازعات:
این سوره بر محور مسائل مربوط به معاد دور می زند و اشاره هم به داستان حضرت موسی و سرنوشت فرعون می نماید و اینکه هیچکس غیز از خدا از تاریخ وقوع روز قیامت باخبر نیست.
80- محتوی سوره عبس:
طرح مسئله معاد اشاره به کسی که در برابر مرد نابینای حقیقت جو برخورد مناسبی نداشت بیان و ارزش و اهمیت قران.
81- محتوای سوره تکویر:
بیان مسئله قیامت و دگرگونی عظیم در پایان این جهان اشاره به عظمت قران.
82- محتوای سوره انفطار:
این سوره نیز بر محور مساله مربوط به قیامت دور می زند و انسان را به نعمت های خداوند و فرشتگانی که مامور ثبت اعمال انسانها هستند توجه می دهد.
83- محتوای سوره مطففین:
اشاره به کم فروشان و تهدید انان اشاره به سرنوشت بدکاران در روز قیامت و نعمت های عظیم الهی برای نیکوکاران.
84- محتوای سوره انشقاق:
این سوره نیز عموما به مساله معاد اشاره دارد و حوادث هولناک روز قیامت را بیان می کند.
85- محتوای سوره بروج:
اشاره به اصحاب اخدود اشاره به داستان فرعون و ثمود و اقوام گردنکش و طغیانگری که نابود شدند بیان عظمت قران و اهمیت آن.
86- محتوای سره طارق:
اشاره به مساله معاد وبیان اهمیت و ارزش و عظمت قران مجید.
87- محتوای سوره اعلی:
اشاره به دستورات الهی به پیامبر در زمینه تسبیح پروردگار و ادای رسالت اشاره به مومنان خاضع و کافران شقی و ذکر عوا
