دانلود با لینک مستقیم و پر سرعت .
چکیده :
نظام شکل گیری نقوس آثار مسجد جامع گرگان ، آنقدر دقیق و هماهنگ است که هر جزء ، جلوه ای از صورت کل خود و در مجموع نیز ، همه اجزا و مفردات ، نشانی از مجموعه خویش اند . به عنوان مثال ؛ اگر ساده ترین عنصر درختایی را ساقه و ملحقات آن بدانیم ، دارای شخصیتی است که همه مفردات همچون گلها و غنچه ها و برگ ها از همان خصوصیت برخوردارند .
متأسفانه در عصر غرب زدگی و دوری از فرهنگ و سنن اسلامی ، این ویژگی های روحانی به فراموشی سپرده شد و امروزه جز پوسته ای بی معنا ، برداشت برداشت دیگر از این هنر مقدس نمی شود ، لذا آنها را صرفا هنر تزیینی همچون همه هنر های تزیینی دیگر بر می شمردند و آن را قابل تحقیق و تفحص ندانسته و زحمت مطالعه پیرامون حکمت یا تاریخ یا طرق آموزش آن را به خود راه نداده اند .
رساله حاضر با عنوان بررسی نقوش آثار تاریخی مسجد جامع گرگان ، سعی نموده تا جنبه زیبا شناسی عناصر کار شده در آثاررا مورد بحث قرار دهد ، هر چند که جمع آوری منبع مکتوب و کامل از هنر منبت به خصوص منبت تیموری فراهم نشد . این رساله دارای 6 فصل است و هر فصل به بخش هایی تقسیم می شود ؛
فصل؛ به معرفی و موقعیت جغرافیایی ، تاریخی ، آب و هوا ، جمعیت و بافت شهر استرآباد ( گرگان فعلی ) می پردازد .
فصل 2 ؛ ضمن معرفی مختصر درباره سلسله های سلجوقی ، ایلخانی ، تیموری و صفویه در ایران ، شرح مختصری درباره معماری و تزئینات کار شده در مورد مساجد هر دوره می دهد .
فصل 3 ؛ در این فصل اهمیت مسجد و جایگاه آن در بین عموم ذکر شده و به معرفی کامل در باره مسجد جامع ( جغرافیایی ، تاریخی ، فرهنگی ) پرداخته است . در ادامه ، شرحی بر اهمیت مناره و ساخت آن ازادوار گذشته تا حال است ، همینطور نگاهی دارد به مناره زیبای آجر کاری مسجد جامع گرگان و از لحاظ ساخت و تزئینات و پوشش آن ( همراه با طراحی کل مناره ) .
فصل 4 ؛ تاریخچه و سابقه منبت کاری و به کار گیری این هنر در زندگی انسانهای اولیه شرح داده شد . هنر نمایی هنرمندان منبت کار و شیوه کار در دوره سلاجقه ، مغول ، تیموری ، صفویه ، افشاریه ، زندیه و قاجاریه و عناصر تزئینی در این دورهها معرفی شده است . در نهایت به سابقه منبت در شمال ایران و گسترش این هنر در این ناحیه اشاره شده است .
فصل 5 ؛ در این فصل از رساله ، توضیحات و خصوصیات کمی و کیفی آثار ( منبر ، در و چهار چوبش ) به رشته تحریر درآمد ، که برای بررسی و شناخت بهتر نقوش ، به طراحی آنها پرداختیم که در رساله آورده شده است . ( همراه با مقیاس )
امید است این تلاش اندک ، با توجه به موانع و مشکلات ، خصوصا عدم وجود منبع ، مورد توجه دوستان و صاحب نظران قرار گیرد . در خاتمه لازم می دانیم از الطاف بی شائبه استاد محترم جناب آقای عظیمی سپاسگزاری کنیم .
مقدمه :
بناهای مذهبی همواره مورد احترام و توجه ملل و اقوام مختلف تاریخ بوده ، پیوسته کاملترین تجزیه هنری هنرمندان برجسته در دوران تاریخی در خدمت معماری و تزئین نقوش و احداث چنین اماکنی بوده است . این علاقه فقط به دلیل معنویت ، کشش و علاقه قلبی و گرایش فطری و عشق حقیقی مردم به مکاتب الهی بود ، نه به دلیل منافع اقتصادی و اغراض مادی . حتی بودند کسانی که در وضع اقتصادی بدی قرار داشته ولی در مورد مقدسات مذهبی از هیچگونه ایثاری فروگذار نکردند .
تاریخ هنر و فرهنگ ایرانی ، قدمتی همپای اولین روزهای شروع تاریخ تمدن بشری دارد ، هنر این ملت سرشار از ذوق و توانایی و اندیشه های ژرف فرهنگی و هنری است . هنر جوهره ای است که در ذات هر ایرانی به ودیعه گذاشته شد و هنرمندان مومن برای کشف این زیبایی ها و ابداع آثار جاویدان این راه طولانی را برخورد هموار نموده و میراثی گرانبها برای بشر به جای نهاده اند .
متأسفانه آثار نفیس و با ارزشی که در واقع هویت و فرهنگ کشورمان است ، به دست یغما گران و چپاولگرتن فرهنگی از کشور خارج شده و یا به نحوی نابود شدند . که بیشتر به دلیل ناآگاهی و فقر فرهنگی مردمان کشور ما می باشد .
گرگان ، در ادوار مختلف تاریخی ایران همواره از ایالتهای بزرگ و مورد توجه حکومتها بود ، یکی از بناهای به جا مانده دوره سلجوقیان مسجد جامع گرگان است که آثار هنری آجری و کنده کاری در و منبر
وجود هنر و هنرمندان را در این ناحیه تأیید می کند . این نا آگاهی ها و کم توجهی عموم باعث شد تصمیم بر شناخت ، معرفی و بررسی آثار به جای مانده مسجد جامع گرگان ( شهری که در آن به دنیا آمده
و زندگی می کنم ) بپردازم . اما توانسته ایم به این هدف برسیم یا نه ، نمی دانیم ... اما سعی نگارنده بر این بوده تا آنجا که در توان دارد به معرفی آثار مسجد جامع بپردازد تا آیندگان اطلاعات بیشتری درباره این شهر و آثار به جا مانده مسجد جامع داشته باشند .
فصـل اول
جغرافیای تاریخی گرگان و دشت
جغرافیای تاریخی گرگان و دشت :
استان گلستان در شرق مازندران و در امتداد کوهستان و جلگه مازندران قرار گرفته است و به تدریج به ارتفاعات غربی خراسان منتهی می گردد . شهرستان گرگان و مرکز استان گلستان است و در بخش غربی آن قرار گرفته است . این شهرستان از شمال به شهرستان آق قلا ، از شرق به علی آباد کتول ، از غرب به شهرستان های کردکوی و بندر ترکمن و از جنوب یه ارتفاعات شاهکوه و استان سمنان متصل است .
این منطقه به دلیل اتصال به دریای خزر ، دارای آب و هوای نسبتا متغیر است و از روی میزانی طبیعی ، به فصلهای مرطوب یا خشک ، سرد یا گرم تقسیم نشده است . مقدار ریزش باران منحصر به فصل زمستان نیست ، کم و بیش در تمام فصول می بارد .
جمعیت گرگان ، متشکل از بومیان گرگانی ، سادات ، بلوچ ، قاجار ، دامغانی ، مازندرانی ، سیستانی ، ترک ، طرودی ، سبزواری ، کاشمری ، شاهرودی و ترکمن می باشد ، این گروههای مختلف چنان با مردم این ناحیه مخلوط شده اند که نمی توان آنها را از هم تشخیص داد و سکنه بومی آن عموما به زبان و گویش استر آبادی حرف می زنند و کشاورزی در این ناحیه پر رونق است و همیشه به نیروی غیر ماهر احتیاج داشته است ، به همین دلیل از گذشته ، مهاجرین ، بخش زیادی از جمعیت را تشکیل
داده اند .
قرار گرفتن این منطقه در موقعیت خاص جغرافیایی و به علت دارا بودن شرایط مساعد اقلیمی و زیست محیطی ، از ادوار گذشته ( پیش از تاریخ ، تاریخی واسلامی ) به عنوان یکی از استقرار گاههای بشری مورد توجه بوده و تحقیقات و کاوشهایی که در طی نیم قرن گذشته در این منطقه انجام گرفته ، نشانگر این مطلب می باشد .
برری باستان شناسی محوطه باستانی درون شهری (( پوگردوال )) در قسمت شرقی شهر گرگان فعلی نشان می دهد که قدیمی ترین سابقه سکونت انسان در این شهرستان به 72000 سال قبل می رسید . همچنین حفریات و بررسی های باستان شناسی تورنگ تپه و آثار به دست آمده از آن نشان داد که این دشت نیز در هزاره ششم ق . م از فرهنگ و مدنیت پیشرفته ای برخوردار بوده و وجود دیوار دفاعی گرگان به طول 155 کیلومتر و به عرض 10 متر و همچنین قلعه یساقی ، قلعه باتصران ( باند سرا ) ، دشت حلقه ، گبری قلعه اهمیت آن را در دوره اشکانی محرز می سازد.
تحقیقات تاریخی بیانگر آن است که این منطقه از ساتراپیهای مهم در زمان هخامنشی بوده و
(( هیر کانیه )) ( hirkanieh ) و در دوره ساسانی (( ورکانه )) ( verkaneh ) نامیده می شد و کشف نبشته ای به خط یونانی متعلق به دوره سلوکی در تپه باستانی قلعه خندان انتساب نام ((زدرکرته)) ( zadraktra ) در زمان اسکندر را به شهراسترآباد یا گرگان امروزی به یقین نزدیک ساخته است . محمد حسن خان اعتماد السلطنه در مورد نام استرآباد می نویسد : ( ( استرآباد از بلاد معظمه ایران و یونانیان آن را هیرکانیا نامیده اند . بنایش قدیمی و لفظش مرکب است از دو کلمه
1– در بررسی سطحی محوطه باستانی پوکردوال ( نام رودخانه ای که از کنار آن می گذرد ) تعداد کمی از سفالهای نوع زاغه جمع آوری شده که نشان می دهد سابقه سکونت یا استقرار انسان به هزاره ششم ق.م می رسد و تنوع نقوش سفالهای نوع زاغه پوکردوال ، به مراتب از انواع نقوش سفالهای نوع زاغه آق تپه است . در بررسی ها و حفاریهای به عمل آمده در آق تپه (گنبد) آثاری به دست آمده که معرف دو دوره فرهنگی ، فلات عتیق (نوع زاغه) و فلات قدم(نوع چشمه علی) در دشت گرگان هستند . منشأو سرچشمه این فرهنگ ها در جنوب البرز و در منطقه واقع بین دشت قزوین و جلگه ورامین در فلات مرکزی ایران است . کلیه سفالهای نوع زاغه آق تپه ، با دست ساخته شده اند و برای پوشش سطوح آنها از لعاب گلی غلیظ استفاده شده است که مشابهت با آثار مشکوفه (قزوین ) دارند . سفالهای فلات عتیق (نوع زاغه) از عمق بین 205 – 120 سانتیمتر ، یعنی از میان بقایای اولین طبقه استقرار در آق تپه به دست آمده اند . این سفالها از نظر فرم و شکل اکثرا به شکل کاسه های ساده هستند و نقوش آنها ساده و هندسی است و به چهار دسته ؛ 1 – خطوط افقی 2 – خطوط عمودی 3 – خطوط مورب 4 – ترکیبی از همه ، تقسیم می شوند .
استر آباد ؛ استر مخفف استار به معنی کوکب و آباد به معنی عمارت است . و اینکه صاحب تقویم البلدان نقل کرده (( این شهر را هم استار آباد هم می گویند )) و صاحب مراه البلدان هم آنچهمی نگارد موید این قول است ، گوید استاره آباد است .
در گذشته فضا و بافت کالبدی شهر همیشه هسته اولیه شکل گیری شهر بوده و بر پیوند فضایی میان عناصری همچون ، مرکز شهر ، محلات ، گذرها و ... استوار بود . استرآباد نیز پیرو همین قانون بود ، چنانچه جیمز موریه در سال 1231 ه . ق در باره استرآباد می نویسد : (( شهر استرآباد باور و بر جهایی دارد . محیط این باور به یک فرسنگ می رسد و خندق آن از بوته های خار و تیغ انباشته شده است . سقف خانه ها سفالپوش و لبه دار است و مصالح آنها خشت ، آجر و چوب است . خانه ها به هم فشرده و کوچه ها به هم مربوط است و در خانه های درخت زیاد است . باران مداوم سبب شده است که مردم وسایل راحتی بیشتری برای خود تهیه کنند و خانه های خود را با سنگفرش به کوچه ها متصل سارند . درها و پنجره ها محکم و بنای خانه ها استوار است .... استرآباد را دارالمومنین خوانده اند . شاید از نظر اینکه سادات زیاد در این شهر اقامت دارند ، این لقب به آنها داده شده است .
- اعتماد السلطنه ، محمدحسن خان ،مرات البلدان ناصری ، به نقل از (( نخبه سیفیه )) در استرآباد نامه ، جلد صفحه 1 و 6 و 7 .
3 - ستوده ، منوچهر ، از آستارا تا استارآباد ، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ، چاپ اول ، 1377 ، تهران ، جلد 5 ، صفحه 96
در تورات آمده است که ((هدسه)) نام زنی نیکو منظر بود ، چون پدر و مادر دخترمرده بود ، عموی وی ، مردخای او را به دختری پذیرفت . خشایار شاه ، { در حکایت مذبور راجع به خشایار شاه است یا اردشیر ، تردیداست }ادشاه ایران بعد از آنکه به همسرش وشتی خشمگین شد دستور داد تا دختر بیاید که در زیبایی سرآمد دختران مملکت باشد تا یک را به عنوان ملکه برگزیند وهدسه را آورد و به دست خواجه سرائی سپردند ، پس از یک سال تربیت و مالش بدن دختر با عطریات گرانبها در روز معین او را نزد شاه بردند و شاه وی را بر سایر زنان ترجیح داد و تاج را بر سر او نهاد ، پس از آن او را (( استر)) نامیدند که به پارسی به معنی ستاره است . خشایار شاه این شهر را (( استرآباد )) بنا کرده و نام زوجه و معشوقه خود نامیده است – به نقل از فرهنگ لغت دهخدا ، زیر نظر دکتر معین ، دانشگاه تهران ، 1337 شمسی ، جلد 28
4 – ستوده ، منوچهر ، از آستارا تا استار آباد ، صفحه 88 و 89
بافت فعلی به جای مانده گرگان همچون سایر شهر های ایران ریشه در دوره صفویه دارد .
هر چند بناهای ادوار گذشته نظیر مسجد جامه ،امام زاده نور نیز در بافت قدیم گرگان دیده می شود ، اما بناهای دوره قاجاریه با توجه به اینکه در گذر ایام کمتر دچار ویرانی و انحطاط شده اند ، نمود بهتری دارند . این بافت تابع عوامل طبیعی مثل ، آب ، زمین ، نور خورشید و همچنین عوامل اجتماعی – فرهنگی بود .
این شهر در سال 1316 ه . ش توسط فرهنگستان ایران به نام ( گرگان ) نامگذاری شد .
با توجه به اینکه این شهر در بین دو کمربند زلزله خیز عشق آباد در شمال شرقی و کمربند زلزله شاهرود در جنوب غربی قرار دارد ، از سال 893 م تا کنون بر اسا اطلاعات ثبت شده وقوع 8 زلزله شدید با خسارات فراوان رامتحمل گردیده است که آخرین زلزله شدید مربوطه به سال 1323 خورشیدی بوده که بر اثر وقوع آن بخش عظیمی از بافت قدیم گرگان دچار خسارات و آسیب گردید . مسجد جامع گرگان نیز از این حادثه در امان نماند و قسمت عظیمی از آن ویران شد ، ولی به مدت کوتاهی توسط افراد خیر بازسازی شد .
بافت قدیم گرگان از نوع پیوسته می باشد که غالب اصلی هسته شهر های قدمی ایران مانند یزد ، کاشان و کرمان را تشکیل می دهد که مرکب از بناهای به هم چسبیده اند که از یک طرف به کوچه یا گذر یا خیابان راه دارند . این قبیل بافت ها از پهلو ( از شرق و غرب ) بهم اتصال دارند و از طرف شمال و جنوب با بافتهای دیگر متصل شده اند ، پس در واقع بافته ای پیوسته از سه طرف به هم متصل اند و کوچه و یا گذر و جائیکه در بنا به آن باز می شود در یکی از جهات اصلی است .
در ایران بناها را به طرف غرب یا پشت به قبله ( پشت به آفتاب ) نمی سازند ، مگر به ضرورت و بندرت . نگارنده در این تحقیق سعی نموده است که با استفاده از مدارک قابل دسترس و عملیات میدانی ، مسجد جامع گرگان را یکی از ویژگی های شهر های قدیمی اسلامی است و جایگاه ویژه ای در بافت قدیم گرگان دارد با نگرش دقیق و نقوش در ، منبر و مناره آن داشته باشد .
فصـل دوم
معماری مساجد سلاجقه در ایران
معماری مساجد ا یلخانی و تیموری در ایران
معماری مساجد صفویه در ایران
معماری مساجد سلاجقه در ایران :
سلجوقیان ترک های غز بودن که برای تصرف زمینهای حاصلخیز از ماوراء النهر به فلات ایران آمدند و به زودی با فتوحات خود توانستند علاوه بر ایران ، آسیای صغیر را نیز به تصرف در آورند . بدین ترتیب در آغاز قرن پنجم هجری سلسله ترکان سلجوقی تأسیس شد . سلاجقه به رقم انتسابشان به قبایل ترک و اتکا بر اهالی مناطقی که بر آنها تسلط سیاسی یافتند ، فنون و هنر های معماری را رعایت کردند . در دوره آنها مساجد ها و عمارتها به سبکی خاص و متمایز و ازویژگی آنها ضخامت ، قوت و استحکام قسمتهای بیرونی آنها بود ، پدید آمدند . سلاجقه در بنای عمارتهای خود از سبک معماری غزنویان در هند به ویژه بناهایی که به دست سلطان محمود ساخته شده بود ، اثر پذیرفتند . بیشتر بناهای سلجوقی مجموعه هایی هستند ، مرکب از : مسجد ، مدرسه و مقبره .گاهی نام مدرسه برمسجد نیز اطلاق شده است .هرایوان به یک مذهب اختصاص داشت که در آن مسجد ، جایگاهی برای تدریس وجود داشت .درایران میان نقشه مدارسی که صحن مستطیل شکل داشتند وبه کارگیری گنبد هادر مساجد،به شکلی خاص تلفیق به عمل آمدوسهم مساجدجدیداختلاف فراوانی باحیات مدارس پیدا کرد مسجد سبک سلجوقی شامل اتاقی گنبد دار که محراب آن را محصور می کرد با ایوانی بلند در مقابل آن بود . تمرکز بر روی اتاق گنبد دار اغلب به بهای تمام مسجد تمام می شد . با اینکه تأکید اصلی در نمای داخلی بیشتر بود ، نمای خارجی بر عکس ، شکل بسیار ساده و بی آلایش داشت ؛ البته نا گفته نماند که درگاه ایوانها از این قاعده مستثنی بودند . بر طبق سنت ، ایوان شبستان باید بزرگترین و عمیق ترین قسمت می بود ، ایوان مقابل آن از نظر اندازه بعد از آن قرار می گرفت و البته اغلب بسیار کم عمق بود .
5- الرفاعی ، انور ، تاریخ هنر در سرزمین های اسلامی ، ترجمه عبالرحیم قنوات ، جهاد دانشگاهی مشهد ، زمستان 1377 ، صفحه 64
6- براند ، هلین ، معماری اسلامی ، ترجمه دکترایرج اعتصام ، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری (وابسته به شهرداری تهران ) ، چاپ اول، تابستان 1377 ،صفحه 144 .
از نظر توسعه هنر ها به ویژه معماری عهد سلجوقیان ، یکی از دوره های درخشان هنری است . معماری عهد سلجوقیان از استحکام و زیبایی خاصی برخوردار است و این شکوفایی مدیون آرامش و ثبات سیاسی قلمرو سلجوقیان است که در آن هنرمندان توانستند آثار متعددی به وجود آورند . یکی از مشهور ترین مساجد ایران در این دوره مسجد جمعه اصفهان است که در زمان سلطان بزرگ سلجوقی (( ملکشاه )) بنیان نهاده شد .
از مشخصات دیگر معماری در این دوره ایجاد کتیبه و خطوط تزئینی از آجر تراشیده با برآمدگی و فرورفتگی هاست ، که در اکثر بناهای این زمان مشاهده می شود . بعد از تبدیل خط کوفی به خط نسخ ، نحوه تراشیدن آجر و تشکیل حروف و کلمات این خط با دشواری های مواجه می شود، از این رو کتیبه ها و تزئینات آجری ، جای خود را به گچبری می دهد . می توان گفت هنر آجر ترشی و تزئین ابنیه به وسیله آجر های تراشیده از قرن پنجم هجری در ایران معمول بود و تا اواخر قرن ششم هجری راه تکامل خود را پیمود .
معماری مساجد ایلخانی و تیموری در ایران :
هولاکو خان در سال 656 ق / 1258 م بغداد را تصرف کرد و به حکومت خلفای عباسی پایان داد ، ولی وارثان او اسلام آوردند و حکومت ایلخانیان را در ایران بنیان نهادند که قریب یک قرن ادامه پیدا کرد . این دولت از فرهنگهای باستانی چین و ایران تأثیر پذیرفت و بناهای این دوره
7 – خط کوفی گلدار مورد استعمال بود و استفاده از خط نسخ نیز به ویژه در قرن 6 ق / 12 م تغییر و تحولی گسترده یافت .
8 – بهنام ، عیسی ، (( گنبد سرخ مراغه )) هنر و مردم ، شماره 8 ، 1342 ، صفحه 4
تحت همین تاثیر به زیبایی روی آوردند
معماری ایلخانی از نظر زیبا شناسی ، سبک در تاریخ معماری ایران به وجود نیاورد ، آنها هنر معماری سلجوقی را حفظ کردند ؛ با این تفاوت که آن را اسلوب ها و عناصر چینی در آمیختند و غنی کردند . برای ساختن دیوار ها از خشت استفاده کردند و برای روبندی هم از آجر پخته بهره می گرفتند .
در دوره تیمور لنگ و جانشین او ، نوآوری های چندی از نظر ساختمان سازی به وجود آمد و ساختن مسجد هایی با گنبد های بزرگ و ورودی های مرتفع که عظمت و بزرگیشان چشمها را خیره می کرد، شایع شد . مساجد را بر مبنای پلان و طرح مساجد سلجوقی ساختند ، یعنی یک صحن مستطیلی با چهار ایوان و یک سراسری گنبدی در پشت ایوان اصلی ( روبه سمت قبله ) و مناره هایی در رواق در ایوان اصلی و اغلب در چهار گوشه ساختمان زیباترین مساجد دوره تیموری ، مسجد کبود تبریز است که در نیمه قرن 19 ق / 15 م ساخته شده است ؛ در وسط این مسجد تالار بزرگی است که بر فراز آن گنبدی قرار گرفته است . پیرامون مسجد نیز تالارهای کوچکتری واقع شده که دارای گنبد مرتفعی است .
در این دوره تزئینات ساختمانها با قالبهای آجر به نهایت زیبایی رسید . از خصوصیات این دوره ، تزئین بنا با آجر های جلال داده شده است . همچنین می توان به کاربرد گچ در ساختمان نقوشی در محراب مساجد و فراوانی های مقرنسها اشاره کرد .
9– شراتو ، امبرتو ، گروبه ، ارنست ، هنر ایلخانی و تیموری ( تاریخ هنر 9 ) ، ترجمه دکتر یعقوب آژند ، انتشارات مولی ، چاپ اول ، 1376 ، صفحه 40
معماری مساجد صفویه در ایران :
صفویه دولت خود را در سال 907 ق / 1502 م بنیاد نهادند . آنها تبریز را به عنوان پایتخت خود برگزیدند و بعد ها به اصفهان نقل مکان کردند . صفویه از پر رونق ترین دوره های هنری ایران اسلامی می باشد . آنها کوشیدند تمدن قدیم ایران را احیاء و از اسلوبهای هنر ایرانی در ساختمانهای خود تقلید کنند و سبک معماری قدیم ایران را تجدید کنند . تداوم و عمر طولانی این سلسله و استحکام جنبه های مذهبی و فرهنگی آن ، موجب تقویت تحکیم سنت هنری آنها گردید.
بازسازی و توسعه مساجد موجود که در زمان تیموریان نیز صورت میگرفت ، به سرعت در دوران صفویه ادامه پیدا کرد .
مشهور ترین مسجد دوره صفوی ، جامع و مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی در شهر اردبیل است . این شیخ یکی از اولیاء است که صفویه به او منسوب اند ، به همین دلیل نیز صفویان می خواستند این بنا را به درجه ای از عظمت ، استواری و زیبایی برسانند که با سایر مساجد و مقابر رقابت کند . تمامی مساجد و مقابر صفویه مزین به کاشی هایی با رنگهای بدیع و نقوشی از گلها و شاخه های گیاهی زیبا و نیز منقوش به تزئینهای گچی رنگینی هستند که همین عناصر ، ویژگیهای هنرر دوره صفوی به شمار می آیند . ویژگی هایی که ذوق هنری ایرانیان و مهارت آنان در بخشیدن سحر و جذابیت به رنگهای ملایم خوش ، در آن متجلی گردیده است .
10-الرفاعی ، النور ، تاریخ هنر در سرزمینهای اسلامی ، صفحه 69
فصـل سوم
اهمیت مساجد
مسجد جامع گرگان
مناره
مناره مسجد جامع گرگان
اهمیت مساجد :
یکی از ویژگی های شهرهای قدیمی اسلامی وجود مساجد وسایر مراکز مذهبی است . دین مبین اسلام دینی است فردی واجتماعی ، در اسلام فقیر وغنی مطرح نیست ،همه بندگان خدا در مقابل ذات اقدسش یکسان اند . مسجد جایگاهی است که همه در کنار یکدیگر می نشینند وهنگام فرضیه نماز در یک صف یا در صفهای متعدد به عبادت خداوند می پردازند . اما مهمترین مساجد شهرهای قدمی مسجد جامع اند که معمولا ویژگی خاص نسبت به سایر مساجد شهرها دارند . این مساجد در مرکز شهر ، نزدیک بازارها ومحدوده دارالحکومه ساخته می شدند که مهمترین مکان برای ابلاغ فرامین حکومت به مردم بود .
بعضی از مساجد ، ملحقاتی نظیر مدرسه و دارالشفاء ، دارالایتام ، انبار وکتابخانه اند . به این ترتیب یک مجموعه مذهبی ، علمی ، خدماتی و رفاهی را تشکیل می دادند و یکی دیگر از دلایلی که مسجد در بازارهای مهم شهرهای معروف ساخته شده اند ، به این سبب بود که جماعت بازار بتوانند به آسانی به فریضه نماز بپردازند ودر کار و تجارت و داد و ستد همواره رضایت خداوند را در نظر داشته باشند و از دروغ و تقلب و ریا در کسب بپرهیزند و در اوقات فراغت در پای منبر خطیبان و وعاظ ، با توجه کردن به احادیث ، روایات و وقایع پند گونه تاریخی و مذهبی در تزکیه نفس و خود سازی خویشتن ، کوشش کنند .
مسجد جامع گرگان :
مسجد جامع گرگان ( استرآباد قدیم ) در بازار نعلبندان که از محلات بافت قدیم شهر می باشد ، در زمینی به مساحت 1600 متر مربع واقع شده است که محمد حسن خان اعتماد السلطنه در باره مسجد جامع استرآباد می نویسد : (( بنای این مسجد در سنه هشتصد و چهارده شده ، ولی بانی معلوم نیست . از بعضی از معمرین استرآباد چنین مسموع شده که بانی مسجد از اهل تسنن و از تراکمه معروف به طایفه (( ایمر )) بوده . به هر حال وضه حالیه مسجد چندان بد نیست ، چندان هم خرابی ندارد .
مناره مسجد با متنی به خط کوفی به همراه تزئیناتی به شیوا آجر کاری دوره سلجوقی است که گویای قدمت آن واختصاص بنای اولیه مسجد به دوره سلجوقیان ( قرن 5 – 6 ه . ق ) است .
بنای امروزی آن ، یک حیاط با دو ایوان و چهار شبستان اطراف آن است که بیشتر بنای فعلی مسجد مربوط به صفویه است . مسجد و شبستان های آن در دوران تیموریان ، صفویان
( شاه عباس اول 996 – 1039 ه . ق و شاه عباس دوم 1052 – 1077 ه . ق ) و افشاریه مرمت ، نوسازی و تعمیر گردیده است که تعدادی از سنگ نوشته ها در ایوان غربی گواه بر این حقیقت است .
از آثار به جا مانده دیگر در مسجد ، دولنگه در به همراه چهار چوب آن ، منبر و 19 سنگ نوشته که شامل فرمان و وقف که قدیمیترین آن متعلق به دوره امرای قراقو ینلو
11 – اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ، جلد 4 ، صفحه 97
12 – به امر گوهر شاد آغا بنای مسجد بازسازی شد و قسمتهایی نیز به آن اضافه گردید که نظیر این مسجد به امر او در مشهد و هرات ساخته اند .
13 – فرمتنهای مهم حکومتی غالبا ژس از ارسال به شهرها و ولایات ، در نقاط معتبر از جمله دیوار ایوانها و شیستانهای مساجد نصب می گردید .
( 862 ه . ق ) و آخرین آن به دوره قاجار ( 1219 ه . ق ) مربوط می باشد . شایان ذکر است که
منبر این مسجد درنوع خود کم نظیر بوده و نوشته های حکاکی شده برآن حاکی است که این
14 – ( تمام سنگ نوشته ها بر دیوار جنوبی نصب شده و بیشتر سالم و دست نخورده است . هنگام تعمیر یعنی سفید کاری و رنگ کاری دقت کافی نشده و رنگ و گچ به حاشیه سنگ ها رسیده و مانع خواندن پاره ای از کلمات شده است . متن خلاصه شده این سنگها به شذح زیر است :
1 - فرمان جهانشاه بن قرایوسف قراقویونلو ( 841 – 872 ه . ق ) درباره لغو بدعت بابا حسن به اسم مقرری لشکر در سال 862 ق . صفحه 160 – 161 – 162 ، از آستارا تا استرآباد ))
2 – حکیم ابونصر سام میرزا بی شاه اسماعیل صفوی مورخ 929 ه . ق که حسب الفرمان ژدر خود غلامان را مرفوع القلم دانسته است . (( صفحه 162 – 163 ، از آستارا تا استرآباد ))
3 – حمک شاه طهماسب ( 930 – 984 ه . ق ) در دوران حکومت ساطان نحمود ذوالفدر در استرآباد و واسطه شدن خواجه سیف الدین مظفر بتگچی درباره رفع خرج مستغلات و گردش فلوس شاهی ، مورخ 937 ه . ق . (( صفحه 163 ، از آستارا تا استرآباد ))
4 – حکم سلطان محمد ذوالقدر مورخ 937 ه . ق با این حکم از طرف شاه طهماسب ( 930 – 984 ه . ق ) به حکومت استرآباد آمده بود در مورد بخشیدن نزولی خانه های استرآباد و حوالی متعلقه این شهر این حکم با تذکر خواجه سیف الدین مظفر بتگچی صادر شده است . (( صفحه 164 ، از آستارا تا استرآباد ))
5 – حکم ابوالقاضی القاص میرزا بن شاه اسماعیل مورخ 942 ه . ق درباره بخشودن توجیحات محلات و زر گرمختژانه ئ جلگه در شهر استرآباد . (( صفحه 165 ، از استارا تا استرآباد ))
6 – وقفنامه آب قنات مصلی مورخ 963 ه . ق برای ضروریات عادیه ساکنان این محل و مزرعه ... ابوعلی را نیز در وقفنامه اصلی ، امر حفر آن وقف محل مصلی و مزرعه کرده است . (( صفحه 165 – 166 ، از آستارا تا استرآباد ))
7 – فرمان شاه طهماسب اول ( 930 – 984 ه . ق ) فرمان مورخ 976 ه . ق دائر بر اینکه از هیمه کشان استرآباد که حکام از هر یک سالی دوازده خروار هیمه می گرفته اند ، دیگر نگیرند . (( صفحه 166 ، از آستارا تا استرآباد ))
8 – فرمان شاه طهماسب اول ( 930 – 984 ه . ق ) فرمان مورخ 977 ه . ق دائر بر تخفیف دادن زر کوچه زر میر شب و طرح بیکار مردم قلعه وباره و هیمه و کاه و سگ کشی و مشتلق فتح و زر تالار و طویله وزر ساجق و علوفه علفچیان به مردم دارالمومنین استرآباد (( صفحه 166 – 167 ، از استرآباد تا آستارا ))
9 – فرمان شاه طهماسب اول ( 930 – 984 ه . ق ) فرمان مورخ 979 ه . ق درباره تصدق کردن مال غسالان و گور کنان در وجه مقرر بوده . (( صفحه 167 – 168 ه . ق از آستارا تا استرآباد ))
10 – فرمان شاه عباس اول ( 989 – 1038 ه . ق ) درباهربخشیدن مبلغ چهار تومان مقرری جماعت یساقی ولایت استرآباد که داخل جمع این ولایت بود . (( صفحه 168 ، از آستارا تا استرآباد ))
11 – حکم شاه عباس اول ( 989 – 1038 ه . ق ) حکم مورخ 1024 ه . ق درباره تخفیف و تصدق رسد یک ماهه شهر رمضان المبارک سوای جهاتی که به اجاره داده می شود به شیعیان دارالمومنین استرآباد . (( صفحه 169 ، از استارا تا استرآباد ))
12 – ذقفنامه خسروخان – حاکم استرآباد مورخ 10 41 ه . ق در مورد عایدات یک باب کاروانسرا و چهار دانگ و نیم قنات واقفه در میدان شور را که وقف بر مساجد خمسه یعنی مسجد جامع ، مصلی ، مسجد بازار ، مسجد حاجی تبریزی و مسجد سفید و همچنین بر چشمه جاری در مصلی و بر ژنج امام زاده و مناره میدار شور کرده است .
(( صفحه 170 – 171 ، از آستارا تا استرآباد ))
13 – فرمتن شاه صفی حسینی موسوی ( 1038 – 1052 ه . ق در مورد بخشودن رسوم میر شکار باشی به صیادان دام گیر و ممیز گیر گوه گرد و سلاخان و ماهی بریزان و ماهی گیران و کبوتر بازان و بهله دوزان و کیسه دوزان و مرغ فروشان و روده فروشان و جگر بریزان ، مورخ 1047 قمری (( صفحه 171 – 172 ، از آستارا تا استرآباد ))
14 – فرمتن شاه عباس دوم ( 1052 – 10 77 ه . ق ) در مورد بخشودن وجوه کرتوالی قلعه استرآباد و وجوه قورچیگری و راهتراشی بلوک استرآباد مورخ 1055 قمری . (( صفحه 172 – 173 ، از آیتارا تا استرآباد ))
15 – فرمان شاه عباس دوم ( 1052 – 1077 ه . ق ) در مورد وضه قراسوران از ورود در میانه رعایا و بلوک استرآباد مورخ 1068 قمری . (( صفحه 173 ، از آستارا تا استرآباد ))
16 – کتیبه تعمیر مسجد جامع در دوران نادر شاه افشار ( 1148 – 116 ه . ق ) به دستور محمد حسین خان قاجار بیگلر بیگی استرآباد به سرکاری حاجیقربان (( صفحه 174 ، از آستارا تا استرآباد ))
17 – وقفنامه محمد حسین خان قاجار مورخ 1157 ه . ق در این وقفنامه نامبرده وجه اجاره سا دانگ حمام قاضی را وقف بر مسجد جامع و روشنایی آن تعمیر منبر و مسجد نموده و حاجی قربان آقا ناظر را مسئول گرفتن و صرف قرار داده است .
(( صفحه 174 ، از آستارا تا استر آباد ))
منبر در دو دوره تیموری ساخته شده و در دوره افشاریه و همین طور صفویه مرمت گردیده است ، چهار چوب و دولنگه در قدیمی مسجد نیز از آثار منحصر به فرد منبت تیموری است . تمام سطح در را نقوش گل و بوته فرا گرفته و دور تادور چهار چوب ، ختایی مشتمل بر احادیثی از حضرت محمد ( ص ) را فرا گرفته است . در حال حاضر منبر ، دو لنگه در و چهار چوب آن و تمامی سنگ نوشته ها در ایوان غربی نگهداری می شود .
ایوان شرقی مسجد در سال 1411 ه . ش و ایوان غربی شبستان جنوب غربی در سال 1421 ه . ش کاشی هفت رنگ شده است . محراب مسجد که گنبد نسبتا بلندی در بالای آن قرار دارد به سمت مشرق است که بر این اساس عده ای معتقدند احتمالا این مسجد برای مسلمانان سنی مذهب بنا گردیده و بانی آن را یکی از تراکمه ایمر ( aymer ) معرفی کرده اند .
این بنا با توجه به قدمت و اهیمت آن در بافت قدیم گرگان و وجود مناره کتیبه دار و سایر ویژگی های منحصر به فرد آن ، در هجدهم تیر ماه 1311 خورشیدی ( بیش از نیم قرن پیش ) به شماره 181 ثبت آثار ملی کشور گردید . اهمیت این بنا را شاید بتوان گفت که پنجمین بنای شاخصی است که در محدوده فعلی استان گلستان بعد از شهر باستانی جرجان ( شماره ثبت 41 – 24 / 6 / 1310 ) ، تورنگ تپه ( شماره ثبت 66 – 15 / 10 / 1310 ) برج کنبد کاووس ( شماره ثبت 86 – 15 / 10 / 1310 ) و برج رادکان ( شماره ثبت 145 – 15 10 / 1310 ) است که در فهرست آثار ملی ثبت شده است .
18– وقفنامه میرزا محمد حسین هروی مورخ 1166 ه . ق در این وقفنامه نامبرده شش دانگ قنات حاجی علی رضا را در قریه دنگلان خواجه وقف بر خادم مسجد استرآباد کرده است . (( صفحه 175 ، از آستارا تااسترآباد ))
19 – وقفنامه بی بی خانم مورخ 1219 ه . ق در این وقفنامه نامبرده یک دانگ حمام نو قاضی را وقف کرده است و تولیت آن را به میرزا ابراهیم و اولاد او واگذار کرده است . (( صفحه 175 ، از آستارا تا استرآباد ))
مناره :
یکی از عناصر اصلی فن مسجد سازی در معماری اسلامی که جلوه و زیبایی خاصی دارد ، ساختمان
مأ ذنه یا گلدسته است . منار و مناره به معنی چراغ پایه دار است ، عنصری جهت تبادل اطلاعات از راه دور توسط آتش و پیش از اسلام کار برد داشت . پس از اسلام ابتدا به صورت ساده و منفرد برای خواندن اذان و آگاه کردن مسلمانان از وقت نماز به کار می رفت ، بر همین اساس مسلمین بر آن داشت تا برای موذن جایگاه مخصوصی که بلند تر از مسجد ، متصل یا نزدیک به آن باشد بسازند تا همیشه در آنجا گفته شود .
ساختن مناره در دوران مختلف چه از نظر فن معماری و تزئینات ، چه از نظر مواد و مصالح ساختمانی فرق می کند . در مناره های قبل از اسلام سنگ ، مصالح غالب بود و در سالهای اولیه اسلام به صورت منفردو از خشت در مجاورت مسجد ساخته می شد ، به صورت بسیار ساده و با مختصر زیب و زینت همراه بود . لیکن در دوره های بعد آجر یکی از عناصر مهم معماری ساختمانی را تشکیل می داد که نه نتها در اسکلت کلی ساختمان ، بلکه در تزئینات رو بنایی نیز به کار می رفته است و در فن ساختمان مناره نیز تغییرات و تکامل به وجود آمد ، بدنه کشیده و وسیع بنا زمینه مناسبی در اختیار هنرمندان اعصار مختلف ، برای اعمال ذوق و سلیقه گذاشت . نه فقط برای آجر کاری و تزئینات آجری مورد توجه هنرمندان ایرانی قرار گرفت ، بلکه با به کارگیری آجر های گوشه دار ، مقرنسهای زیبا ، قطار بندی آجری ،کتیبه های کوفی ، انواع و اقسام خطوط و آرایش های متن کتیبه در ارائه هنر و ذوق شهرت به سزایی بافت .
در دوره سلجوقی ( قرن پنجم و ششم ه . ق ) مناره ها تا حد بسیار سادگی خود را از دست دادند و بر سطح این مناره های مرتفع که بلندی اکثر آنها حدود 3048 سانتیمتر است ،
15 - فرهنگ لغت دهخدا
غنی ترین طرح ها و فرمهای تزئینی جای گرفت . طرحها و ترئیناتی پر کار و پر نقشه بر بدنه مناره به منصه ظهور رسید که یکی از خصوصیات ویژه معماری دوره سلجوقیان است . این تزئینات در واقع وسیله ای است برای نمایش ظاهری ساختمان .
از دوره سلجوقی به بعد به تدریج مناره ها به صورت زوجی بر سر در ورودی و یا بر ایوان اصلی احداث گردید . از اوایل قرن هفتم هجری جفت مناره در مدخل بنا معمول گردید و به تردیج بر تعداد مناره ها افزوده شد . از نظر معماری مناره ها از سه قسمت اصلی پایه ، ساقه یا بدنه و کلاهک یا تاج و بخشهای پلکان و نور گیر تشکیل می شود . در داخل میله پلکان حلزونی شکل ساخته می شد که
پله های آن در اطراف محور به بالا صعود می کند . در دوره سلجوقیان پهنای بین پایه و قسمت فوقانی آن یکسان بود و کلیه نیروهای مختلف فشاری وحتی برش آجری به صورت بسیار حساب شده به کار رفته و طوری که بنا بعد از گذشت چندین قرن هنوز پا بر جاست و ایستادگی خود را به خوبی حفظ کرده است . یکی از ویژگی های مناره ها ، استحکام بخشیدن و جلوگیری از رانش بنا باشد .
آجر هایی که طی دوره های مختلف بعد از اسلام در معماری ایران به کار رفته به صورت مربع و گاهی مستطیل و در ابعادی متفاوت بوده است . کاربرد آجر و نقش آن در تزئینات پیکر خارجی مناره را به وضوح می توان در مناره های عصر سلجوقی که در سطح بسیار گسترده ای توسعه و تکامل یافته ، مشاهده نمود . همان طور که اشاره شد ، صورت ظاهر مناره در اوایل بسیار ساده بود . پس از پذیرش اسلام ، هنرمندان ایران ارزنده ترین و مناسب ترین عنصر تزئیناتی را که مغایرت با دین اسلام نیز نداشت ، گره سازی تشخیص داده ، کار را با اشکال و نقوش هندسی ساده آغاز کردند و در قرن چهارم هجری به صورت کاملا جا افتاده ای در آوردند . آجر های رایج دوران سلجوقی که معتقدند دوران شکوفایی بهره گیری از آجر در تاریخ معماری ایران است دارای ابعاد 11*19.5 سانتیمتر است
مناره مسجد جامع گرگان :
در حقیقت به موذنه های مساجد مناطق شمال ایران ، نمی توان مناره اطلاق کرد ؛ چرا که گلدسته های بلند تر و مناره های کوتاهی هستند که با توجه به آب و هوای مرطوب ساخته شده اند ، به همین جهت ارتفاع آنها کم و سقف آنها بزرگتر از حد معمول است . مناره های هم مساجد و امام زاده گرگان و مازندران و گیلان کم و بیش با اندگی تفاوت شبیه هم هستند.
مناره مسجد جامع گرگان ، تنها قسمت باقی انده از دوران سلجوقیان می باشد که دارای متن کوفی بنایی آجری است که متأسفانه بخش هایی از ختایی ازآن بین رفته و یا در زیر بنا قرار گرفته است در قسمت بالای متن ، نمای آجر کاری تزئینی زیبایی قرار گرفته است که به صورت نواری گرداگرد مناره تکرار شده است ، همینطور قسمتی از مناره در ترکیب آجر کاری آن باز است و لبه این قسمت با ترکیب آجر تزئین شده و کار نوردهی به داخل مناره را انجام می دهد .
بر فراز این مناره زیبا و نسبتا کوتاه ، مأذنه ای به فرم چهار ضلعی و با استفاده از کلافهای چوبی
(( سرخدار )) ایجاد شده است . پوشش آن شیروانی است که با سفال انجام شده و به چهار سو شیب دارد . ارتفاع مناره مسجد جامع گرگان که نگارنده آنرا در مهر ماه سال 1380 اندازه گیری کرده است ( از سطح زمین فعلی تا قسمت اتاقک ماذنه ) 10 متر و پهنای قسمت فوقانی مناره 560 سانتی متر است . راه ارتباطی تا اتاقک ماذنه ، 47 پله دارد . که به صورت مارپیچی قرار گرفته است .
16– کیانی ، محمد یوسف ، تزئینات وابسته به معماری ایران ، در دوره اسلامی ، نشر سازمتن میراث فرهنگی کشور ، چاپ اول ، 1376 ، صفحه 35 .
17 - با این وجو معمار هنرمند ، با ذوق سلیقه در همان ارتفاع کم نیز به هنر نمایی پرداخت .
18 – در دوره صفویه ، از طرح این ماذنه در مدرسه عمادیه استفاده شد .
19 – کتیبه نویسی بر روی مناره محصول قرن چهارم است که در قرون پنجم و ششم هجری مقارن با دوره سلجوقی رواج و توسعه یافت
فصـل چهارم
تاریخچه منبت کاری
سابقه ، هنر منبت سلجوقیان
سابقه ، هنر منبت مغول
سابقه ، هنر منبت تیموریان
سابقه ، هنر منبت صفویان
سابقه ، هنر منبت افشاریه و زندیه و قاجاریه
سابقه منبت در شمال
فرمت این مقاله به صورت Word و با قابلیت ویرایش میباشد
تعداد صفحات این مقاله 45 صفحه
پس از پرداخت ، میتوانید مقاله را به صورت انلاین دانلود کنید
